درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس پنجم
درس 20: کشورگشایان بیرحم
مغولها
در زمان خوارزمشاهیان، در شرق ایران و شمال چین، سرزمینی به نام مغولستان وجود داشت. مغولستان سرزمینی با آب و هوای سرد و خشک بود و قبایل مغول با کمبود غذا روبهرو بودند. آنها قبایل بیابانگرد بودند و زندگی خود را بیشتر از راه غارت کاروانها یا هجوم به سرزمینهای دیگر میگذراندند. در زمان سلطان محمّد خوارزمشاه، چنگیزخان حاکم مغولستان بود.
چنگیزخان مردی بسیار بیرحم و خشن بود. او ابتدا به چین حمله کرد؛ اموال مردم را غارت کرد و ساکنان شهرها را کشت. سپس، چند نفر بازرگان را برای تجارت به ایران فرستاد.
وقتی بازرگانان به شهر اُترار رسیدند، غایرخان، حاکم آن شهر، آنها را دستگیر کرد و به سلطان محمّد خوارزمشاه خبر داد که این افراد برای جاسوسی آمدهاند و بهتر است کشته شوند. سلطان محمّد نیز سخنان حاکم را پذیرفت. پس حاکم شهر بازرگانان را کشت و اموال آنها را تصاحب کرد. چنگیزخان ماجرا را فهمید و از سلطان محمّد خواست که غایرخان را به او تحویل دهد امّا سلطان محمّد از این کار خودداری کرد.
حملهی موغولها به ایران
چنگیزخان مغول که به دنبال بهانهای برای لشکرکشی به ایران میگشت، وقتی ماجرای قتل بازرگانان مغول را شنید، به ایران حمله کرد. در این زمان، حکومت ایران ضعیف شده بود و در همهجا اختلاف و هرج و مرج بود.
فعالیت (صفحه 107 کتاب درسی)
1- فعّالیت شمارهی 1 «به کار ببندیم» را انجام دهید.
وقتی مغولها به ایران حمله کردند، سلطان محمّد خوارزمشاه به جای ایستادگی در مقابل دشمن، پا به فرار گذاشت. به این ترتیب، مغولها وارد ایران شدند. آنها به هر شهری که میرسیدند، مردم آنجا را با بیرحمی به قتل میرساندند و اموال آنان را غارت میکردند.
از جمله کسانی که در مقابل مغولها ایستادگی کرد، سلطان جلالالدّین خوارزمشاه، پسر سلطان محمّد، بود. او در چند جنگ، مغولها را شکست داد امّا سرانجام از چنگیزخان شکست خورد.
حملهی مغولها از وحشیانهترین و زیانبارترین حملهها در تاریخ ایران بوده است. مغولها بسیاری از کتابخانهها را سوزاندند و آثار هنری را از بین بردند. پس از مرگ چنگیز، فرزندان او تصمیم گرفتند بار دیگر به ایران حمله کنند.
مردم مسلمان ایران حکومت مغولها را نمیپذیرفتند؛ به همین دلیل، در بعضی از شهرها و روستاهای ایران، قیامهایی بر ضدّ حاکمان مغول صورت گرفت.
حملهی هلاکو به ایران
چهل سال بعد از حملهی چنگیز، هلاکوخان، نوهی او با سپاهی بزرگ به ایران حمله کرد. هلاکو سپس به بغداد نیز لشکر کشید و آخرین خلیفهی عبّاسی را به قتل رساند و به این ترتیب، حکومت عبّاسیان را برانداخت.
سپاهیان هلاکوخان به هرجا که وارد میشدند، همه چیز را خراب میکردند. در نتیجه، بسیاری از شهرهای ایران، ویران شد. هلاکو پس از فتح ایران، مراغه را پایتخت خود قرار داد و حکومتی را تأسیس کرد که به حکومت «ایلخانان» شهرت یافت.
حملهی تیمور به ایران
تیمور فرماندهی بیرحم بود که حدود 160 سال پس از حملهی چنگیز، توانست به تدریج بر ماوراءالنّهر حاکم شود. او ادعا میکرد که از بستگان چنگیز است.
تیمور با سپاهیانش به ایران حمله کرد. در پی این حمله، حکومتهای محلّی ایران از بین رفتند و دوباره بیشتر شهرها و روستاهای کشور ما ویران شدند. تیمور چندبار به ایران هجوم آورد و سراسر ایران و کشورهای اطراف را ویران کرد. بعدها جانشینان تیمور (تیموریان) دهها سال بر ایران حکومت کردند.
فعالیت (صفحه 108 کتاب درسی)
2- چرا مغولها به ایران حمله کردند؟ چند دلیل بیاورید. 1- قبایل مغول با کمبود غذا روبهرو بودند و زندگی خود را بیشتر از راه غارت کاروانها یا هجوم به سرزمینهای دیگر میگذراندند. 2- واقعهٔ اترا بهانهای برای حملهٔ چنگیزخان به ایران شد. 3- حکومت ایران ضعیف شده بود و در همه جا اختلاف و هرج و مرج بود.
3- به نظر شما، اگر ماجرای شهر اُترار رخ نمیداد، باز هم مغولها به ایران حمله میکردند؟ چرا؟ قوم مغول و چنگیزخان بسیار بیرحم بودند و فقط به فکر کشورگشایی بودند و ماجرای شهر اترار فقط بهانهای برای حمله به ایران بود اگر این ماجرا به وجود نمیآمد آنها به بهانهای دیگر برای غارت به ایران حمله میکردند.
4- حملههای چنگیز و تیمور چه پیامدهایی (نتایجی) برای ایران داشت؟ توضیح دهید. بسیاری از روستاها و شهرهای ایران ویران شد، حکومتهای محلی از بین رفتند عدهای از مردم کشته شدند. بسیاری از آثار تاریخی، کتابها و... از بین رفتند.